Khi nắng hanh vàng khẽ trải lên những lối làng yên ả, cái rét ngọt của những ngày giáp Tết khe khẽ chạm vào từng mái ngói rêu phong, lòng người bỗng chùng lại trong một cảm giác rất riêng – cảm giác của sự trở về. Trong làn hương trầm bảng lảng, giữa nhịp bước thành kính của dòng người đi lễ, chúng tôi tìm về Đền thờ Đức Thánh Đờn, ngôi đền cổ lặng lẽ nép mình nơi thôn Bắc Đoan Vĩ, xã Hoằng Lộc.

Giữa khoảng không tĩnh tại của cây xanh, đất rộng và gió sông Mã thổi về, thời gian như chậm lại. Mỗi nén hương được thắp lên không chỉ là lời cầu mong an yên, mà còn là sợi dây nối liền hiện tại với quá khứ, gợi nhắc về một dấu thiêng lịch sử đã bền bỉ chảy suốt chiều dài ký ức của quê hương.

Ngôi đền tọa lạc trên khu gò đất giữa cánh đồng Tam Tổng mênh mang, nơi giao thoa địa giới nhiều làng xã xưa. Phía trước hướng về núi Rồng, núi Ngọc, phía xa là dòng sông Mã uốn lượn – một thế đất được nhân gian xem là nơi tụ linh, hội khí, nơi thiên nhiên và lịch sử hòa quyện trong sự hài hòa hiếm có. Không gian ấy tạo nên vẻ trang nghiêm, cổ kính mà ấm áp, như vòng tay che chở của đất trời dành cho một di tích linh thiêng.

Đền thờ Đức Thánh Đờn, hay còn được nhân dân quen gọi bằng cái tên mộc mạc Nghè Đờn, là nơi phụng thờ Tướng quân Nguyễn Công Đàn – vị thành hoàng của làng Hành Đoan xưa (xã Hoằng Thịnh cũ). Do kiêng húy tên ngài, dân gian gọi chệch thành “Đờn”, cái tên giản dị nhưng chất chứa sự tôn kính, thân thương, để rồi theo năm tháng trở thành biểu tượng văn hóa ăn sâu vào đời sống tinh thần của cộng đồng.

Theo sử liệu và thần phả địa phương, Nguyễn Công Đàn là nhân vật lịch sử có thật, con ông Nguyễn Công Thành, người từ phương Bắc vào khai phá, lập nghiệp tại vùng đất này. Sinh ra trong một gia đình thuần nông, lớn lên giữa đồng đất và sông nước, ông vừa cần mẫn lao động, vừa miệt mài rèn luyện võ nghệ, sớm bộc lộ tư chất hơn người, hội tụ trí tuệ, sức mạnh và chí khí của bậc trượng phu nơi thôn dã.

Ông trưởng thành trong giai đoạn lịch sử đầy biến động, khi đất nước đứng trước họa xâm lăng khốc liệt của quân Nguyên – Mông. Kinh thành Thăng Long thất thủ, triều đình nhà Trần phải rút vào vùng Thanh – Nghệ để củng cố lực lượng. Sử sách ghi lại: “Hoan Ái do tồn thập vạn binh”, phản ánh bối cảnh cam go của dân tộc trong thời khắc vận mệnh ngàn cân treo sợi tóc. Trong dòng chảy lịch sử ấy, nhân dân Hoằng Hóa đã cùng nhân dân cả nước đồng lòng đứng lên giữ nước, và tên tuổi Nguyễn Công Đàn hiện lên như một dấu ấn rực sáng.

Với sức khỏe phi thường, tài thao lược và khí phách hiên ngang, ông tham gia nhiều trận đánh lớn, lập nhiều chiến công hiển hách. Theo Thần phả, năm 1285, ông được phong tướng; đến năm 1288, trực tiếp chỉ huy đội quân triều đình tham gia trận quyết chiến trên sông Bạch Đằng, góp phần làm nên chiến thắng lẫy lừng, quét sạch quân xâm lược ra khỏi bờ cõi nước Nam. Công lao ấy được triều đình trân trọng ghi nhận, phong ông đến chức “Phụ Ký Lang Hầu Đô Tổng Thống”. Khi ông qua đời, nhà vua cho lập đền thờ, sắc phong phúc thần; các triều đại về sau tiếp tục ban sắc, khắc sâu công trạng của ông vào sử sách và tâm thức dân gian.

Trong đền hiện còn lưu giữ nhiều câu đối cổ, lời ngắn mà ý sâu, tạc vào không gian linh thiêng khí phách của một thời Đông A:

“Đông A dĩ cổ sơn hà dị

Nam diện lưu danh miếu vũ trường”.

Danh tiếng của ngài còn được các bậc khoa bảng đương thời ngợi ca:

“Mã thủy linh thanh kim diệc cổ

Đằng giang linh tích tướng nhà Trần”.

Sinh thời là tướng, khi mất hóa thần – một đời trọn vẹn vì non sông.

Bên cạnh ngài là hình bóng người phu nhân hiền đức – bà Ngô Thị Nương Nương, quê làng Đại Đồng (Hoằng Đồng cũ), gắn bó với nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải. Dân gian truyền rằng, trong một lần ông lâm nguy giữa vòng vây quân giặc, bỗng có hàng vạn con ong bay đến trợ lực giúp ông phá vây thoát hiểm; người đời tin đó là sự linh ứng của phu nhân. Ngày nay, đền thờ bà vẫn được nhân dân lập và phụng thờ, như sự tiếp nối trọn vẹn của nghĩa tình và tín ngưỡng.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, Nghè Đờn vẫn được nhân dân các địa phương gìn giữ, hương khói không dứt. Năm 1999, di tích được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, ghi nhận không chỉ giá trị kiến trúc – nghệ thuật mà còn là chiều sâu văn hóa, tâm linh của cả một vùng đất.

Hiện nay, với tổng diện tích 2.720 m², quần thể Đền thờ Đức Thánh Đờn gồm nhà chính thờ, nhà thờ Mẫu, nhà quản lý cùng các hạng mục phụ trợ được bố trí hài hòa. Những hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng, sơn mài, khảm trai vẫn lặng lẽ tỏa sáng, như những lớp trầm tích thời gian được gìn giữ nguyên vẹn.

Hằng năm, vào ngày 12 tháng Chạp, ngôi đền trở thành điểm hội tụ linh thiêng của đông đảo nhân dân trong và ngoài vùng. Trong không khí trang nghiêm, thành kính, mỗi nén hương dâng lên là một lời tri ân sâu nặng gửi đến bậc tiền nhân đã hiến dâng trọn đời cho dân, cho nước.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, Đền thờ Đức Thánh Đờn vẫn lặng lẽ hiện hữu như một cột mốc tinh thần của cộng đồng. Ngôi đền không chỉ lưu giữ ký ức về một bậc danh tướng, mà còn gìn giữ mạch nguồn nhân văn – nơi đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng yêu nước và niềm tin vào chính nghĩa được trao truyền qua bao thế hệ.

Chính từ những mạch nguồn linh thiêng ấy, Hoằng Lộc hôm nay tiếp tục được bồi đắp niềm tin, hun đúc ý chí để vững vàng bước tiếp trên hành trình dựng xây quê hương, nơi truyền thống và tương lai gặp nhau trong sự tiếp nối bền bỉ của lịch sử và con người.